چند روز پیش فرصتی فراهم شد تا در مورد کتاب «یادداشت های محمدعلی فروغی از کنفرانس پاریس» در گروه معرفی و بررسی کتاب،(گروهی از فرهنگیان اصفهان) صحبتی داشته باشم.
این کتاب در سال 1394 به کوشش محمد افشین وفایی و پژمان فیروزبخش توسط انتشارات سخن در 491 صفحه متن، 80 صفحه فهرست ها، چهل و هشت صفحه مقدمه مصحح و 95 صفحه عکس در انتهابه چاپ رسیده است. فروغی در این یادداشت ها خاطرات خود را از سفر سالهای 1918 تا 1920 به پاریس و جریان تلاش ناکام ایران برای شرکت در کنفرانس صلح را گزارش کرده است. کتاب در شکلی منقح با تصحیحی استادانه به چاپ رسیده است.
میرزا محمدعلی خان فروغی ذکاء الملک پسر میرزا محمد حسین خان ذکاء الملک، شاعر، روزنامه نگار و مترجم است که همراه با فروغی بسطامی از یاران حلقه ی شعر ناصرالدین شاه بود و پس از مرگ فروغی بسطامی به خواهش شاه، ذکاء الملک تخلص فروغی را حفظ نمود. محمد حسین فرزند محمد مهدی ارباب اصفهانی است که از محققان و ادبای بزرگ این شهر بوده و کتاب او با نام «نصف جهان فی تعریف الاصفهان» از منابع تاریخ محلی اصفهان است. ارباب همچنین اولین تصحیح انتقادی از شاهنامه را چاپ کرد و تصحیحاتی از دیوانهای قدیمی و تاریخ وصاف را در کارنامه علمی خود دارد که در بمبئی به چاپ رسانده بود. جد آنها ابوتراب در شورای مغان شرکت داشت و جد اعلایشان از یهودیان بغداد بود که اسلام آورده و در اصفهان متوطن شده به تجارت مشغول بود.
محمد علی فروغی متولد 1254ش است که در 1268 به دارالفنون وارد شد ابتدا پزشکی خواند اما بعد در تاریخ و فلسفه پیش رفت و در 1273 در اداره انطباعات همکار پدرش شد و از دوسال بعد از آن همزمان آموزگاری هم کرد و بعدها به مدرسه علوم سیاسی رفت. فروغی در 1289 وارد مجلس شدسال بعد وزیر مالیه کابینه صمصام شد و بعدها بارها به وزارت عدلیه و مالیه و مانند آن رسید. در 1297 به عنوان کارشناس حقوقی به گروه اعزامی جهت شرکت در کنفرانس صلح پاریس پیوست و پس از بازگشت به وزارت رسید. او در کابینه اول رضاخان وزیر خارجه بود و در زمان ریاست حکومت موقتی رضاخان کفیل رییس الوزرا بود و پس از آن نخست وزیر شد او بعدها در کارنامه خود سفارت در ترکیه، وزارت جنگ، نمایندگی در کنفرانس خلع سلاح ژنو، وزارت خارجه و نخست وزیری درسالهای 1312 تا دو سال بعد را دارد تا این که در ماجرای اسدی از نخست وزیری عزل و خانه نشین شد و بالاخره در 1320 نخست وزیر انتقال بود. از فروغی کتابها و مقالات متعدد و یادداشت های چاپ نشده فراوانی در دست است که یادداشتهای سفر پاریس از آن جمله است هرچند کتاب سیر حکمت در اروپا و تصحیح کلیات سعدی و برخی کتب تاریخ و ادبی دیگرش نیز خیلی ویژه هستند.
فروغی در شرایطی برای سفر پاریس اعزام شد که بحران مشروطیت تبعات ناگوار سیاسی اجتماعی و اقتصادی خود را گذاشته بود و استبداد صغیر و همچنین بحران جنگ اول با قحطی ویرانگرش ضربه ی کاری به حیات اجتماعی و اقتصادی و سیاسی ایران زده بود. از محتویات کتاب که معلوم است با دقت و فراستی ویژه نوشته شده است بر می آید هیئت شش نفره یکسال پیش از تشکیل کنفرانس عازم پاریس می شود تا لوایح خواهش برای اجازه شرکت را تهیه و تقدیم کند. این لوایح با عنوان های: خواهش برای شرکت، استقلال اقتصادی، سیاسی و قضایی ایران، خواهش برای جبران خسارات وارده از جنگ و قحطی و اصلاح خطوط سرحدی بودند. اما هیئت به زودی متوجه می شودعضویت ایران و شرکتش در کنفرانس پاریس بعید است زیرا از سویی انگلیس میل ندارد ایران وجهه پیدا کند و نیز انگلیس از بدهکار شدنش بابت غرامت قحطی می ترسید و انگهی انگلیس میل داشت تا ایران را تحت الحمایه کند و حضور در این کنفرانس ایران را جور دیگری به دنیا معرفی می کرد که نیاز به قیم ندارد(ص 460). از سوی دیگر تهران هم به دلیل رقابت ها و تفرقه ی سیاسی حمایت خوبی از هیئت به عمل نمی آورد.
هیئت ایرانی را به کنفرانس راه ندادند اما حضور این هیئت سبب شد تا ایران به راحتی عضو جامعه ملل شود (ص 458) و از سویی همین یادداشت های ارزشمند از آن دوران برای تاریخ ایران باقی بماند. فروغی نطقی را تهیه کرده بود که بعدا منتشر شد و آن نطق حاوی نکات مهمی است که علاوه بر تاکید بر سابقه ی تاریخی اران به خسارات ایران طی قحطی ناشی از جنگ اشاره داشته و اینها به خوبی تسلط او را به تاریخ و فرهنگ ایران نشان می دهد.

معمولن فروغی را به دو عیب موصوف می دانند یکی انگلیسی بودن و دیگری فراماسون بودن. محتویات کتاب نشان میدهد موضوع فراماسونر بودنش حقیقت دارد اما بر عکس موارد متعددی را در صفحات 57، 76، 82، 100 و فراوان درصفحات دیگر می بینیم که وابسته بودنش را به انگلیس رد می کند. فروغی همچنین در یادداشت های خود نشان می دهد که از اعضای هیئت همراهش خوشنود نیست او رییس خود مشاورالممالک انصاری را به چرت زدن و تفریح متهم کرده و معتقداست با این دیپلماتها کاری به جایی نمی رسد(ص 63، 66، 72 و 74). فروغی از قرارداد 1919 انتقاد کرده و عاقدان آن را خیانتکار خوانده است(ص192). 
یادداشت های فروغی علاوه بر سیاست و تاریخ ارزش ادبی هم دارد و جای تحقیق روی لغات این کتاب هست. فروغی در این یادداشت ها می نویسد فرصت های فراغت خود را با دیدار بزرگان و دیدار از موزه ها و آرامگاهها سپری کرده است. او از ساعت زمستانه و تابستانه در پاریس آن زمان یاد کرده و با این شرایط به نظر می رسد این دو سال فرصتی بوده است تا او سرمایه فرهنگی لازم را برای ایده های بعدی اش جمع کند.
نقد فروغی بر وضعیت ایران آن زمان که در صفحه 469 این یادداشت ها آمده است ارزش فراوان دارد و حسن ختام این گزارش است:

«... ایران اول باید وجود پیدا کند تا بر وجودش اثری مترتب شود. وجود داشتن ایران بر وجود افکار عامه است. وجود افکار عامه بسته به این است که جماعتی -ولو قلیل - از روی بی غرضی در خیر مملکت کار بکنند و متفق باشند اما از بس گفتم زبان فرسود...»
راستی چه قدر این حرف ها برای شرایط امروز ما نزدیک است...